# 10. Lehrpläne

<details id="bkmrk-10.1-einf%C3%BChrung-in-d"><summary>10.1 Einführung in die Ausbildung - 8 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- lernen geeignete Methoden für ihr persönliches Zeit- und Selbstmanagement sowie kreative Merktechniken kennen und wenden diese an,
- reflektieren ihr persönliches Stressverhalten und entwickeln eine geeignete Strategie zum Umgang mit Druck, Stress und Prüfungsangst.

---

#### Einführung in die Ausbildung (einschließlich Lern-, Arbeitstechniken) - 8 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup> <col style="width: 5.90287%;"></col> <col style="width: 69.065%;"></col> <col style="width: 15.1476%;"></col> <col style="width: 9.88447%;"></col> </colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Zeit- und Selbstmanagement**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Störfaktoren ermitteln und ausschalten

Persönliche Leistungskurve ermitteln

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Planungsinstrumente kennen lernen (z.B. Eisenhower-Prinzip, ALPEN-Modell, Kanban-Board, Pomodoro-Methode)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Persönlichen Lernplan erstellen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Grundlagen des Lernens und kreative Merktechniken**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Eigenen Wahrnehmungstypus/Lerntypus ermitteln

Linke und rechte Gehirnhälfte gleichzeitig im Lernprozess zu nutzen lernen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Konzentrationsübungen gezielt einsetzen, z.B. per Smartphone-App

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Merktechniken mit Übungen (z.B. Lernkartei, Lernen mit Symbolen, Loci-Methode, Mindmap) kennen lernen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Umgang mit besonderen Situationen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Lernblockaden verhindern bzw. lösen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Mit Druck, Stress und Prüfungsangst umgehen (präventiv und akut)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">**4**

</td><td class="confluenceTd">**Ausbildung für den nichttechnischen Verwaltungsdienst in der Laufbahngruppe 1, zweites Einstiegsamt**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Ausbildungsziele

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Rechte und Pflichten der Anwärterinnen und Anwärter

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Ausbildungsablauf (Praktische Ausbildung, Theoretische Ausbildung, Laufbahnprüfung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

<p class="callout info">**Leistungsnachweis: ohne**</p>

</details><details id="bkmrk-10.2-einf%C3%BChrung-in-d"><summary>10.2 Einführung in das juristisches Denken (EjD) - 8 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- erhalten eine einheitliche Wissensbasis für die in der Ausbildung zu vermittelnden Rechtsfächer,
- erkennen, welche Aufgaben das Recht hat,
- können zwischen öffentlichem und privatem Recht, formellem Recht und materiellem Recht sowie zwischen Rechtsquellen und bloßen Weisungen ohne Außenwirkung unterscheiden,
- erkennen die verschiedenen Arten von Rechtsnormen und können diese anwenden,
- erkennen unbestimmte Rechtsbegriffe und können diese auslegen,
- erkennen gebundene Verwaltung und Ermessensverwaltung und können pflichtgemäßes Ermessen ausüben,
- beherrschen die schriftliche Darstellung einer juristischen Begutachtung nach Verwaltungsmaßstäben.

</div></div><p class="callout info">**Hinweis**  
  
Die Behandlung der Themen erfolgt unter auszugsweiser Verwendung des Lehrbriefes „Einführung in das juristische Denken“ in der aktuellen Auflage. Etwaige begleitende Fallkonstellationen werden von der Lehrkraft eingebracht.</p>

---

#### Einführung in das juristische Denken (EjD) - 8 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; width: 100%; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.28781%;"></col><col style="width: 65.3425%;"></col><col style="width: 17.3299%;"></col><col style="width: 11.0398%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wesen und Aufgaben des Rechts**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**0,5**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Allgemeine Bedeutung des Rechts

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Objektives und subjektives Recht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Die Rechtsordnung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**0,5**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Unterscheidung zwischen öffentlichem und privatem Recht und ihre Bedeutung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Rechtsquellen – Ihre Rechtssetzung und Rangordnung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Formelle Gesetze

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Materielle Gesetze

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Rechtsverordnungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.4

</td><td class="confluenceTd">Verwaltungsvorschriften, Ausführungsvorschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.5

</td><td class="confluenceTd">Gewohnheitsrecht, Richterrecht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Arten von Rechtsnormen**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">4.1

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Verbots-/Gebotsnormen

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Hilfsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Gegennormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Sonstige Normen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.5

</td><td class="confluenceTd">Antwortnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**5**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Auslegung bestimmter Rechtsbegriffe**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Auslegungskriterien

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Analogie und ergänzende Auslegung

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Teleologische Reduktion

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**6**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Ermächtigungsgrundlagen, die Antwortnormen im öffentlichen Recht / Rechtsfolgen**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Tatbestandsseite

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Rechtsfolgeseite

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Muss-, Soll-, Kannvorschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.4

</td><td class="confluenceTd">Pflichtgemäßes Ermessen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**7**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Der Gutachtenstil**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Bedeutung

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2

</td><td class="confluenceTd">Sprache

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Aufbau

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd"> </td></tr></tbody></table>

<p class="callout info">**Leistungsnachweis: ohne Bewertung mündliche Mitarbeit**</p>

</details><details id="bkmrk-10.3-diversity%2C-eins"><summary>10.3 Diversity, einschließlich Inklusion, interkulturelle Kompetenz (Div) - 12 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- reflektieren ihre eigenen Wertvorstellungen und Normen,
- lernen, andere wahrzunehmen und einzuordnen,
- entwickeln ein angemessenes Handeln im Rahmen ihrer Verwaltungstätigkeit

---

#### Diversity, einschließlich Inklusion, interkulturelle Kompetenz (Div) - 12 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped relative-table confluenceTable" style="border-collapse: collapse; width: 100.128%; border-style: solid;"><colgroup> <col style="width: 77.2921%;"></col> <col style="width: 13.9768%;"></col> <col style="width: 8.72895%;"></col> </colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**Interkulturelle Kompetenz im Umgang mit Bürgerinnen und Bürgern, Kundinnen und Kunden**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Umgang mit Unterschiedlichkeit – Diversity Management als Herausforderung für Gesellschaft und Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Geschichte und Aktualität der interkulturellen Fragestellungen in Deutschland

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Auswirkungen interkultureller Konflikte auf das Verwaltungshandeln anhand von Fallbeispielen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Grundlagen bürger-/kundenorientierten Verwaltungshandelns anhand interkultureller Fragestellungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Kommunikationstheoretische Modelle im Blick auf interkulturell unterschiedliche Wahrnehmungen und Reaktionsweisen anhand eigener Fallbeispiele und Erfahrungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Techniken der bürger-/kundenorientierten Gesprächsführung insbesondere bei eingeschränkten Sprachkenntnissen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Bedeutung der Körpersprache in der interkulturellen Kommunikation

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">Prävention von Konflikten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">4</td></tr></tbody></table>

<p class="callout info"> **Leistungsnachweis: ohne**</p>

</details><details id="bkmrk-10.4-kommunikation-%28"><summary>10.4 Kommunikation (Komm) - 16 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- werden mit praktischen Anleitungen unterstützt,
- werden während ihrer Ausbildung kontinuierlich begleitet,
- können aktuelle Beispiele einbringen, die für den Lernprozess herangezogen werden.

---

</div></div>#### 10.4 Kommunikation (Komm)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 5.90253%;"></col><col style="width: 66.88%;"></col><col style="width: 16.559%;"></col><col style="width: 10.6542%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Grundlagen der Kommunikation**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**4**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Einführung in grundlegende Kommunikationsmodelle, beispielsweise

\- Eigen- und Fremdwahrnehmung (Johari-Fenster)

\- Eisbergmodell

\- Sender-Empfänger-Modell

\- Verbale, non-verbale und paraverbale Botschaften

\- Explizite und implizite Botschaften

\- Selektive Wahrnehmung / Informationsverluste

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Übungen zum sender- und empfängerorientierten Umgang mit den Modellen anhand praktischer Beispiele

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Relevanz und gesellschaftlich-politischer Rahmen von Bürger-/  
Kundenorientierung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Bürger-/Kundenorientierung in der Öffentlichen Verwaltung – Ausgangspunkt und Zielsetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Verwaltung als Dienstleistung – Historische und politische Rahmenbedingungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Rolle der Bürgerinnen und Bürger als externe Kundeninnen und Kunden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Vorteile der Bürger-/Kundenorientierung für die Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter der Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Ebenen der Bürger-/Kundenorientierung

\- Verwaltungszugang

\- Verwaltungsinhalte

\- Verwaltungsverfahren und Möglichkeiten der praktischen Umsetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Bürger-/kundenorientierte Gestaltung von Texten**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Verständlichkeitsregeln

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Lösungsorientierte Formulierungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">4</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Techniken der praktischen Kommunikation mit Bürgerinnen und Bürgern/Kundeninnen und Kunden anhand von Rollenspielen, Praxissimulationen, Reflektionen und Fallbeispielen**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**3**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Techniken professioneller Gesprächsführung und Übungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Strukturierter Gesprächsaufbau

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Lösungsorientierung im Gespräch

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">4</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Umgang mit Konflikten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">4</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.5

</td><td class="confluenceTd">Umgang mit schwierigen Bürgerinnen und Bürgern, Kundeninnen und Kunden; Entwicklung von kommunikationsbezogenen Deeskalationsstrategien

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">4</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**5**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Grundlagen des Telefongesprächs**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Stimme und Sprechweise als Wirkungsmittel im telefonischen Kontakt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Struktur eines Telefongesprächs

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Übungen zum Umgang mit schwierigen Anruferinnen und Anrufern

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**6**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Bürger-/Kundenorientierung durch professionelles Telefonieren**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Telefonische Dienstleistung als Schnittstelle zu Bürgerinnen und Bürgern/Kundinnen und Kunden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Bedeutung und Spezifika des telefonischen Kontaktes

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Adressatenorientierung am Telefon

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.4

</td><td class="confluenceTd">Erstellen eines „Telefonknigge“

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Leistungsnachweis** \- Aktive Teilnahme am Unterricht (Rollenspiele, Bearbeiten von Fallbeispielen, Recherche und Transfer)

- Ausarbeiten und Durchführen einer Präsentation</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">4</td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.5-projekt-%E2%80%9Eberlin"><summary>10.5 Projekt „Berliner Verwaltung“ - 16 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- erarbeiten eigenständig ein Thema in Kleingruppen (bis zu 6 Anwärterinnen und Anwärter),
- dokumentieren Arbeitsabläufe und Arbeitsergebnisse,
- lernen die Vielschichtigkeit der Berliner Verwaltung kennen.

---

#### Projekt "Berliner Verwaltung" - 16 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 5.13347%;"></col><col style="width: 72.6586%;"></col><col style="width: 13.3505%;"></col><col style="width: 8.85751%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Einführung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1/2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Grundbegriffe der öffentlichen Verwaltung – insbes.: wie handelt die Verwaltung (hoheitliches / privates Recht; Aufgaben; Behörden)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2</td><td class="confluenceTd">Projektablauf und -organisation</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Themenfestlegung, Gruppenbildung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Themenbearbeitung, Recherche, Besuch von Behörden, Gespräche mit Behördenmitarbeiterinnen und Behördenmitarbeitern etc.**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**12**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Präsentation, Diskussion und Verteidigung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr></tbody></table>

<p class="callout info">**Leistungsnachweis: Präsentation** (10 Minuten + 2 Seiten Thesenpapier)</p>

</details><details id="bkmrk-10.6-politik-und-ver"><summary>10.6 Politik und Verwaltung (Pol) - 18 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- kennen wesentliche Prinzipien und Funktionsbedingungen des politischen Systems in Deutschland,
- können grundlegende politische Begriffe erläutern,
- können politische Probleme aufzeigen,
- können zwischen konkurrierenden Interessen unterscheiden.

---

#### Politik und Verwaltung (Pol) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 5.2625%;"></col><col style="width: 70.3473%;"></col><col style="width: 14.7625%;"></col><col style="width: 9.62773%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Politische Theorie**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2 / 3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Grundbegriffe der Politischen Theorien

(Macht, Herrschaft, Konflikt, Legitimation)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Politische Ideen: Sozialismus - Liberalismus - Konservatismus

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Regierungsformen (republikanisch – monarchistisch – diktatorisch)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Politikbereiche in Deutschland**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**6**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2 / 3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Rechtlicher Rahmen von Politik (FDGO, wehrhafte Demokratie)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Parteienstaat (Art. 21 GG, PartG, Parteienfinanzierung, Parteien im Bundestag, Parteinahe Stiftungen)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Interessenverbände / Einfluss auf politische Prozesse

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Europäische Zusammenarbeit (EU) – EU im Spannungsbogen zwischen Bundesstaat und Staatenbund; europäische Solidarität;

EU in der Krise? –Migrationspolitik, Euro-Finanzpolitik, Erweiterung und Austritt (Brexit)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Internationale Sicherheit und Zusammenarbeit (UNO, NATO)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Aktuelle politische Entwicklungen/Schwerpunktsetzung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Präsentationsvorbereitung**

Bearbeitung der Themen (Vertiefung von ausgewählten Themen aus 2.)

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**6**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Leistungsnachweis (Präsentation\*)**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

<p class="callout info">**Präsentation**  
  
Basis: Kleingruppenarbeit (3- 4 Anwärterinnen und Anwärter) zur Vertiefung - mit der Lehrkraft - abgestimmter Themen.  
  
Thesenpapier (pro Anwärterin und Anwärter) 3 Seiten / A 4 / Schriftart: Arial; Schriftgrad 11) und gemeinsame Präsentation: 10 Minuten.  
  
Notenzusammensetzung: 50% Präsentation, 50 % Thesenpapier</p>

</details><details id="bkmrk-10.7-berliner-verfas"><summary>10.7 Berliner Verfassungsrecht (VvB) - 18 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- kennen die verfassungsrechtliche Stellung der Kommunen und deren Aufgaben,
- können die Wahlen zum Abgeordnetenhaus, die wichtigsten Organe und ihre wesentlichen Aufgaben sowie die Organisation und Arbeitsweise des Abgeordnetenhauses erläutern,
- können die Stellung der Regierenden Bürgermeisterin/des Regierenden Bürgermeisters, die Wahl und Abwahl des Senats sowie die Aufgaben der Regierung darstellen,
- können die Stellung und die Aufgaben der Hauptverwaltung sowie der Bezirksverwaltung beschreiben, die Aufgabenverteilung abgrenzen sowie die Aufgaben und Stellung der mittelbaren Landesverwaltung darstellen und ihren Zweck begründen,
- kennen die rechtliche Stellung der Bezirke im Vergleich zu den Kommunen,
- kennen die Möglichkeiten der direkten Demokratie im Land Berlin und können die verfassungsrechtlichen Vorgaben auf tagespolitische Ereignisse übertragen.

---

</div></div>#### Berliner Verfassungsrecht (VvB) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; width: 100%; height: 1652.6px; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 7.70037%;"></col><col style="width: 65.9838%;"></col><col style="width: 16.0462%;"></col><col style="width: 10.2696%;"></col></colgroup><tbody><tr style="height: 46.6px;"><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Lernzielstufe</th></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">**Grundzüge des Gemeinderechts**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1,5**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">1</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">1.1</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Verfassungsgarantie der kommunalen Selbstverwaltung</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">1.2</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Stellung und Aufgaben der Gemeinden und Gemeindeverbände</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">1.3</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Innere Gemeindeverfassung</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Verfassungsentwicklung Berlins von 1920 bis heute**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">1</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**3**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Grundlagen der Verfassung von Berlin** </td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">2</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">3.1</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Berlin als Stadtstaat</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">3.2</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Berlin als Bundesland</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">3.3</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Grundlagen der inneren Verfassung</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Grundrechte und Staatsziele**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">2</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**5**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Das Abgeordnetenhaus von Berlin**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">3</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">5.1</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Wahl</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">5.2</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Stellung, Aufgaben und Befugnisse</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">5.3</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Organisation und Arbeitsweise</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**6**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Plebiszite**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">3</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">6.1</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Ziele</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">6.2</td><td class="confluenceTd" style="height: 29.8px;">Wege</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**7**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">**Rechtsetzung**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">3</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">7.1</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Gesetzgebung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">7.2</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Erlass von Rechtsvorschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**8**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Der Senat von Berlin**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">8.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Bildung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">8.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Stellung, Aufgaben und Befugnisse

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">8.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Organisation und Arbeitsweise

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**9**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Der Verfassungsgerichtshof**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**10**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Die Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">3</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">10.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Unmittelbare Landesverwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">10.1.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Die Hauptverwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">10.1.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Die Bezirksverwaltungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">10.1.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Aufgabenverteilung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">10.1.4

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Verhältnis Hauptverwaltung – Bezirksverwaltung (u.a. Eingriffsrecht, Aufsicht, Verwaltungsvorschriften)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">10.1.5

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Rat der Bürgermeister

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">10.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Mittelbare Landesverwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**11**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Schwerpunktsetzung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">**Leistungsnachweis schriftlich (Hausarbeit)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"> </td></tr></tbody></table>

<p class="callout info">Ein Besuch des Abgeordnetenhauses von Berlin ist integraler Bestandteil dieses Lehrplans.  
  
Der Besuch muss im 1. Ausbildungsjahr erfolgen, nicht aber zwingend im Zeitraum der Lehrveranstaltung.</p>

</details><details id="bkmrk-%C2%A0-7"><summary>10.8 Verwaltungs-/ Organisationstechnik (VT) - 28 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- erlangen Grundkenntnisse über Rechtsformen, Aufbau und Strukturen sowie das Geschäftsverfahren in der Berliner Verwaltung anhand der Gemeinsamen Geschäftsordnung (GGO I) als „Rüstzeug“ für die täglichen Arbeitsabläufe,
- können auf dieser Grundlage Verfügungsentwürfe anfertigen und zeichnen bzw. zeichnen lassen sowie die Verfügungen ausführen (Verfügungstechnik).

---

</div></div>#### Verwaltungs-/ Organisationstechnik - 20 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 99.4872%;"><colgroup><col style="width: 8.95742%;"></col><col style="width: 59.4933%;"></col><col style="width: 17.1127%;"></col><col style="width: 14.4388%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Einführung / Die öffentliche Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**4**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Begriff der öffentlichen Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Funktionen der öffentlichen Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Träger öffentlicher Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Aufbau der Berliner Landesverwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.5

</td><td class="confluenceTd">Allgemeine Grundsätze für das Verwaltungshandeln

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.6

</td><td class="confluenceTd">Rechtsgrundlagen/Verwaltungsvorschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Allgemeine Grundlagen für das Geschäftsverfahren**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Die GGO I (Fassung vom 18. Oktober 2011)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Allgemeines (§§ 1-5)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Die Organisation der Behörden**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Begriff, Grundlagen und Ziele der Organisation

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Institutionelle Organisation

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Funktionelle Organisation

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.4

</td><td class="confluenceTd">Leitungs- und Handlungsverantwortung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Bürgerinnen/Bürger und Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Verwaltung aus der Sicht der Bürgerin und des Bürgers

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Bürgernahe Verwaltung / Bürgerämter

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Verkehr mit der Bevölkerung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Öffentlichkeitsarbeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**5**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Verkehr mit anderen Stellen**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Verkehr mit dem Petitionsausschuss

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Akteneinsicht durch Abgeordnete

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Verkehr zwischen nachgeordneten Behörden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4

</td><td class="confluenceTd">Öffentlichkeitsarbeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.5

</td><td class="confluenceTd">Bekanntmachungen/Veröffentlichungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.6

</td><td class="confluenceTd">Verkehr mit den Medien

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**6**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Geschäftsverfahren**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**6**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Dienstpost

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1.1

</td><td class="confluenceTd">Aufgaben der Verteilungsstellen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1.2

</td><td class="confluenceTd">Behandlung der Eingänge

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1.3

</td><td class="confluenceTd">Postversand

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Bearbeitung der Eingänge

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2.1

</td><td class="confluenceTd">Durchsicht und Weiterleitung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2.2

</td><td class="confluenceTd">Sicht- und Geschäftsgangvermerke

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2.3

</td><td class="confluenceTd">Bearbeitungsgrundsätze

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Förmliche Behandlung / Schriftverkehr

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3.1

</td><td class="confluenceTd">Verfügungstechnik

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3.2

</td><td class="confluenceTd">Zeichnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3.3

</td><td class="confluenceTd">Vermerke

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3.4

</td><td class="confluenceTd">Reinschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**7**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Weitere Bürotätigkeiten**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Urschriftliche Erledigung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2

</td><td class="confluenceTd">Partei- und Vertretungsbezeichnungen, Vollmachten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Verhandlungen, Versicherung an Eides Statt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.4

</td><td class="confluenceTd">Beglaubigung, Bescheinigungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.5

</td><td class="confluenceTd">Sitzungsniederschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.6

</td><td class="confluenceTd">Arbeitsmittel

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**8**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Verwaltung des Schriftgutes**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">1</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.1

</td><td class="confluenceTd">Verwahrung und Mitnahme

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.2

</td><td class="confluenceTd">Aktenführung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.3

</td><td class="confluenceTd">Aktenplan

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.4

</td><td class="confluenceTd">Aussonderung und Vernichtung von Altakten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**9**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Digitalisierung in der Verwaltung (aktueller Stand)**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis elektronisch (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

---

#### Verwaltungs-/ Organisationstechnik - 8 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 5.5199%;"></col><col style="width: 61.8742%;"></col><col style="width: 18.3519%;"></col><col style="width: 14.254%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Allgemeine Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Übungen zur Verfügungstechnik**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Führung und Zusammenarbeit in der Verwaltung; Verwaltungsmodernisierung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-%C2%A0-9"><summary>10.9 Informations- und Kommunikationstechnik (IT) - 32 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- erwerben eine digitale Kompetenz,
- verstehen allgemeine Grundlagen, den Aufbau und das Zusammenwirken der einzelnen Komponenten eines IT-Arbeitsplatzes,
- verstehen die Gründe für den zunehmenden Einsatz der Informationstechnik, können sie auf das eigene Umfeld übertragen und die Risiken einschätzen,
- kennen die wesentlichen Standardanwendungen der IT, können deren Einsatz im eigenen Arbeitsgebiet einschätzen und können diese bedienen,
- kennen die wesentlichen Regelungen zu Ergonomie, Datenschutz und Datensicherheit sowie zum Urheberrecht, können sie auf das eigene Arbeitsgebiet übertragen und anwenden,
- können die weitere Entwicklung einschätzen.

---

#### Informations- und Kommunikationstechnik - 24 DStd. (Hauptlehrgang)

<table class="relative-table wrapped confluenceTable" style="width: 100.128%;"><colgroup><col style="width: 6.69642%;"></col><col style="width: 59.4112%;"></col><col style="width: 20.4099%;"></col><col style="width: 13.4782%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Allgemeine Grundlagen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Gründe und Ziele für die Anwendung der IT

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Probleme der Automatisierung von Aufgaben

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Grundbegriffe der IT

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Elementare Funktion der Informationsverarbeitung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Ergonomie**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Rechtliche Grundlagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Ergonomischer Arbeitsplatz

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Datenschutz und Datensicherheit, Urheberrecht**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Rechtliche Grundlagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Technische und organisatorische Maßnahmen zur Gewährleistung der Datensicherheit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**E-Government**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Rechtliche Grundlagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Gründe und Ziele des E-Government

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Wesentliche Vorhaben und aktuelle Entwicklung   
(e-Akte, Service-Portal, Behördenrufnummer 115 etc.)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**5**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Auswirkung der IT**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**0,5**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">auf den Arbeitsplatz

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">auf die Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">auf die Bürgerin und den Bürger im Umgang mit der Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**6**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Umgang mit Anwendungen der Informationstechnik - Textverarbeitung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**6**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Grundlagen der Anwendung eines Textverarbeitungsprogramms

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Formularerstellung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Serienbrieferstellung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**7**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Umgang mit Anwendungen der Informationstechnik - Tabellenkalkulation**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Grundlagen der Anwendung eines Tabellenkalkulationsprogramms insb. Unterscheidung von Formeln und Funktionen sowie absoluten und relativen Zellbezügen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2

</td><td class="confluenceTd">Erstellung einfacher statistischer Tabellen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Erstellung von Diagrammen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**8**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Umgang mit Anwendungen der Informationstechnik - Präsentation**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.1

</td><td class="confluenceTd">Grundlagen der Anwendung eines Präsentationsprogramms

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.2

</td><td class="confluenceTd">Layout-Bearbeitung, Corporate Design (CD) des Landes Berlin

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.3

</td><td class="confluenceTd">Erstellung einfacher, auf dem CD basierender Präsentationen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**9**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**E-Learning**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**0,5**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.1

</td><td class="confluenceTd">Grundzüge des E-Learning

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.2

</td><td class="confluenceTd">Risiken

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.3

</td><td class="confluenceTd">Überblick über vorhandene Angebote

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Leistungsnachweis schriftlich (elektronisch)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

---

#### Informations- und Kommunikationstechnik - 8 DStd. (Abschlusslehrgang)

<p class="callout info">**Lernziele** Die Anwärterinnen und Anwärter sollen die im Hauptlehrgang gewonnen Kenntnisse auffrischen und vertiefen und dabei  
- die wesentlichen Regelungen zu Ergonomie, Datenschutz und Datensicherheit sowie zum Urheberrecht kennen, auf das eigene Arbeitsgebiet übertragen und anwenden,  
- die weitere Entwicklung insbesondere im Bereich des E-Governments einschätzen können.</p>

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 8.08268%;"></col><col style="width: 63.9327%;"></col><col style="width: 17.0732%;"></col><col style="width: 10.9114%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung –**

**Datenschutz und Datensicherheit, Urheberrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Auffrischung der rechtlichen Grundlagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Bearbeitung von Fallbeispielen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Wiederholung und Vertiefung – E-Government**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Auffrischung der rechtlichen Grundlagen insb. zu den Gründen und Zielen des E-Governments

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Aktueller Stand wesentlicher Vorhaben und aktuelle Entwicklungen  
(e-Akte, Service-Portal, Behördenrufnummer 115 etc.)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Wiederholung und Vertiefung – Umgang mit Anwendungen der Informationstechnik**

Präsentation

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**4**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Auffrischung zur Anwendung eines Präsentationsprogramms

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Erstellung einer Präsentation zu einem ausgewählten Vorhaben des E-Governments

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"> </td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-%C2%A0-11"><summary>10.10 Staatsrecht (StR) - 34 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- kennen die grundlegenden Begriffe und können sie eigenständig darlegen und erläutern,
- kennen die Systematik der Grundrechte,
- können ausgewählte Grundrechte auf Lebenssachverhalte anwenden.

---

</div></div>#### Staatsrecht (StR) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="relative-table wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; width: 100.513%; height: 1190.6px; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 7.70218%;"></col><col style="width: 67.3941%;"></col><col style="width: 12.5822%;"></col><col style="width: 12.3215%;"></col></colgroup><tbody><tr style="height: 46.6px;"><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Lernzielstufe</th></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Verfassungsrechtliche Grundentscheidungen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Historische Einführung (1848, 1871, 1919, 1933, 1949, 1990)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Art. 20 und 1 GG

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">1.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Ewigkeitsklausel / Struktursicherungsklausel / Homogenitätsprinzip

Art. 79 Abs. 3 GG / Art. 23 Abs. 1 GG / Art. 28 Abs. 1 GG

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.4

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Die Bundesrepublik als wehrhafte Demokratie

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Der deutsche Rechtsstaat**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">2.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Rechtsquellen („Normenpyramide“)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">2.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Abgrenzung der Zuständigkeiten zwischen EU, Bund, Ländern

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">2.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Inhalt und Bedeutung der Rechtswegegarantie

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Bundesorgane**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Grundrechte**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">3

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">4.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Geltung / Wirkung von Grundrechten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">4.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Grundrechtseinteilung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">4.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Einschränkung von Grundrechten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">4.4

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Bedeutung des „Auffanggrundrechtes“ – Art. 2 Abs. 1 GG

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">4.5

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Ausgewählte Grundrechte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**5**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Bundesgesetzgebung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**6**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Europäische Integration**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">6.1

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">Art. 23 GG

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Grundzüge EUV/AEUV

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.2.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Werte / Ziele

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.2.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Organe der EU

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.2.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Rechtsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Verhältnis EUGH – BVerfG

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.4

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Finanzierung der EU

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 52.2px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 52.2px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 52.2px;">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 52.2px;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 52.2px;"> </td></tr></tbody></table>

---

#### Staatsrecht (StR) - 16 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; width: 100%; height: 346.8px; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.67226%;"></col><col style="width: 66.8836%;"></col><col style="width: 16.0462%;"></col><col style="width: 10.3979%;"></col></colgroup><tbody><tr style="height: 46.6px;"><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Lernzielstufe</th></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**14**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2 / 3

</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">1.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Wiederholung, Vertiefung, Aktualisierung, Anwendung der im Hauptlehrgang vermittelten Inhalte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 125px;"><td class="confluenceTd" style="height: 125px;">1.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 125px;">Schwerpunktsetzung auf

\- aktuelle politische Ereignisse (z.B. Wahlen/Regierungsbildungen/Entwicklung der europäischen Union)

\- aktuelle Urteile des EUGH oder des BVerfG

\- Erweiterung des Spektrums der im Hauptlehrgang behandelten Grundrechte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 125px;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 125px;">  
</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 52.2px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 52.2px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 52.2px;">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 52.2px;">**2**</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 52.2px;"> </td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.11-allgemeines-ve"><summary>10.11 Allgemeines Verwaltungsrecht (VR) - 30 DStd.</summary>

---

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- Grundlagen des Verwaltungsrechts wissen,
- Grundbegriffe kennen und das Verwaltungsverfahren verstehen,
- Aufgaben des Rechts kennen,
- zwischen formellem und materiellem Recht sowie zwischen Rechtsquellen und bloßen Weisungen ohne Außenwirkung unterscheiden können,
- unbestimmte Rechtsbegriffe erkennen und diese auslegen können,
- gebundene und Ermessensverwaltung unterscheiden und pflichtgemäßes Ermessen ausüben können.

<p class="callout info">Die Behandlung der Themen erfolgt unter auszugsweiser Verwendung des Lehrbriefes „Allgemeines Verwaltungsrecht“ in der aktuellen Auflage. Etwaige begleitende Fallkonstellationen werden von der Lehrkraft eingebracht.</p>

---

#### Allgemeines Verwaltungsrecht (VR) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="width: 95.641%; height: 1002.4px; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 7.11114%;"></col><col style="width: 60.6756%;"></col><col style="width: 19.732%;"></col><col style="width: 12.4835%;"></col></colgroup><tbody><tr style="height: 29.8px;"><th class="confluenceTh" style="height: 29.8px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 29.8px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 29.8px;">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh" style="height: 29.8px;">Lernzielstufe</th></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die öffentliche Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">1

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Der Begriff der öffentlichen Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Einteilung nach den Mitteln, mit denen staatliche Ziele verwirklicht werden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Träger und Gliederung der öffentlichen Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">1

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Rechtsgrundlagen der öffentlichen Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">1

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">3.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Übersicht über das öffentliche Recht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">3.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Der Stufenaufbau der Rechtsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Grundsätze des Verwaltungshandelns**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">1

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**5**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Grundsätze des Verwaltungsverfahrens**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">1

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**6**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Lehre vom Verwaltungsakt**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**7**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Zustellung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**8**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Fehlerhafte Verwaltungsakte**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**9**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Rücknahme oder der Widerruf des Verwaltungsaktes**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**10**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Der Rechtsschutz**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**11**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Das Vollstreckungsverfahren**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)  
Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr></tbody></table>

---

#### Allgemeines Verwaltungsrecht (VR) - 12 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 95.2564%;"><colgroup><col style="width: 5.92647%;"></col><col style="width: 61.7285%;"></col><col style="width: 19.8113%;"></col><col style="width: 12.5337%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Die Grundsätze des Verwaltungshandelns (Vertiefung)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Die Grundsätze des Verwaltungsverfahrens (Vertiefung)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Die Lehre vom Verwaltungsakt (Vertiefung, Übungen)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**4**

</td><td class="confluenceTd">**Die Zustellung (Vertiefung, Übungen)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Fehlerhafte Verwaltungsakte (Vertiefung)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**6**

</td><td class="confluenceTd">**Die Rücknahme oder der Widerruf des Verwaltungsaktes (Vertiefung)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**7**

</td><td class="confluenceTd">**Der Rechtsschutz (Vertiefung, Übungen)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**8**

</td><td class="confluenceTd">**Das Vollstreckungsverfahren (Vertiefung, Übungen)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">**Bewertung mündliche Mitarbeit**</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.12-polizei--und-o"><summary>10.12 Polizei- und Ordnungsrecht (POR) - 34 DStd.</summary>

---

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- können durch Anwendung der Rechtsnormen des Gefahrenabwehrrechts materiell überschaubare Sachverhalte nach der Methodik der Rechtsanwendung prüfen und dabei verwaltungsrechtlich korrekt handeln,
- verstehen die Wandlung des Polizeibegriffs von der vorabsolutistischen Zeit bis zur heutigen Zeit,
- können die Besonderheiten des Polizei- und Ordnungsrechts innerhalb des Verwaltungsrechts hinsichtlich seiner Instrumentarien und Zuständigkeitsregelungen darlegen,
- verstehen die Ausbildungsinhalte „Kommunikation“, „Verwaltungstechnik“, „Einführung in das juristische Denken“ und „Allgemeines Verwaltungsrecht“ als Grundlagen der Fallbearbeitung des Polizei- und Ordnungsrechts,
- erarbeiten ein Rechtsgutachten (Vermerk) sowie ein Urteil (schriftlicher belastender Verwaltungsakt).

<p class="callout info">Die Behandlung der Themen erfolgt unter auszugsweiser Verwendung des Lehrbriefes „Polizei- und Ordnungsrechts“ in der aktuellen Auflage. Etwaige begleitende Fallkonstellationen werden von der Lehrkraft eingebracht.</p>

---

#### Polizei- und Ordnungsrecht (POR) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="width: 100%; height: 1707px; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 7.44824%;"></col><col style="width: 69.9587%;"></col><col style="width: 13.6072%;"></col><col style="width: 8.98588%;"></col></colgroup><tbody><tr style="height: 46.6px;"><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">  
</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh" style="height: 46.6px;">Lernzielstufe</th></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Der Wandel des formellen und materiellen Polizeibegriffs**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Der Staat als Friedens- und Ordnungsmacht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Zur Geschichte des Polizeibegriffs

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">1.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Die heutige Funktion des Polizei- und Ordnungsrechts

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">*<u> </u>*

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Ein Grundbegriff des POR - Gefahrenabwehr**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">2.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Ein weiter Grundbegriff des Polizei- und Ordnungsrecht – „Die öffentliche Sicherheit und Ordnung“

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Zuständigkeiten bei der Gefahrenabwehr**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Ermessensausübung der Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**5**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Das Übermaßverbot (Grundsatz der Verhältnismäßigkeit)**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 29.8px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 29.8px;">  
</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**6**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="height: 35.4px;">**Verantwortliche Personen (Adressaten)**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Begriffsbestimmungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Weitere Probleme der Adressatenregelung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">6.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">Die unmittelbare Ausführung einer Maßnahme

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**7**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Inanspruchnahme von nicht verantwortlichen Personen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**8**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Generalklausel im Polizei- und Ordnungsrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**9**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Standardmaßnahmen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**10**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Grundlagen der Ordnungsverfügung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**11**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die ordnungsbehördliche / polizeiliche Erlaubnis**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**0,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">**12**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">**Der Verwaltungszwang: Die zwangsweise Durchsetzung von ordnungsbehördlichen Maßnahmen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;">2

</td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">12.1

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Die Rechtsgrundlagen und Mittel des Verwaltungszwanges

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">12.2

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Weitere Grundlagen des Verwaltungszwanges

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">12.3

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Weitere Voraussetzungen des Verwaltungszwanges

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr><tr style="height: 57.8px;"><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">12.4

</td><td class="confluenceTd" style="height: 57.8px;">Zwangsmittelandrohung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 57.8px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**13**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Die Ordnungsverfügung in der Praxis**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1,5**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">3

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**14**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Grundsätze des Ordnungswidrigkeitenrechts in Stichworten**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">2

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**15**

</td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;">**Vertiefende Übungen nach Maßgabe der Lehrkraft**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;">3

</td></tr><tr style="height: 35.4px;"><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 35.4px;"></td></tr><tr style="height: 80.2px;"><td class="confluenceTd" style="height: 80.2px;"></td><td class="confluenceTd" style="height: 80.2px;">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)** aus den Punkten 1. bis 13. (praktischer Fall: Vermerk, Verfügung analog Beispiel im Lehrbrief)

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 80.2px;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center; height: 80.2px;"></td></tr></tbody></table>

---

#### Polizei- und Ordnungsrecht (POR) - 16 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="relative-table wrapped confluenceTable" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 5.90551%;"></col><col style="width: 73.6221%;"></col><col style="width: 12.4672%;"></col><col style="width: 8.13648%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**14**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Wiederholung des Lösungsschemas und Übungen anhand von Fällen, die insbesondere folgenden Bereichen des Eingriffsrechts – ohne dass damit eine ins einzelne gehende Vermittlung dieser Vorschriften verbunden ist – entnommen sind:

\- ASOG Bln

\- BerlLadÖffG

\- GastG

\- GrünanlG

\- JuSchG

\- HundeG Bln

\- LImSchG Bln

\- NiSG

\- NRSG Bln

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Das Verhältnis zum Ordnungswidrigkeitenrecht wird veranschaulicht.

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)** aus den Punkten 1. bis 13. (praktischer Fall: Vermerk, Verfügung analog Beispiel im Lehrbrief)

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.13-%C3%96ffentliche-fi"><summary>10.13 Öffentliche Finanzwirtschaft / Haushaltsrecht (Haush) - 46 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- haben umfassende Kenntnisse in der Haushalts- und Finanzwirtschaft in Berlin, insbesondere 
    - Inhalt und Charakter des Haushaltsgesetzes sowie Begriff, Wirkung und Funktion des Haushaltsplans,
    - Verfahren der Aufstellung des Haushaltsplans mit den maßgeblichen Entscheidungsprozessen der politischen Institutionen,
    - Bestandteile des Haushaltsplans mit Gliederung und Haushaltssystematik einschließlich Bezirksverwaltungen,
- kennen die Verantwortung in der Haushaltswirtschaft,
- kennen die Grundsätze zur Erhebung von Einnahmen,
- kennen die Bewirtschaftungsgrundsätze für Ausgaben,
- kennen die Grundsätze für die Vergabe öffentlicher Aufträge und gehen damit rechtssicher um,
- kennen die Steuerungsinstrumente im Rahmen einer flexiblen Haushaltswirtschaft.

</div>---

</div>#### Öffentliche Finanzwirtschaft / Haushaltsrecht - 30 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="relative-table confluenceTable wrapped" style="width: 100.513%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 7.82726%;"></col><col style="width: 65.7286%;"></col><col style="width: 15.9178%;"></col><col style="width: 10.5263%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Einführung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Begriff, Bedeutung und Wirkung des Haushaltsplanes

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Haushaltskreislauf mit Haushaltsplankontrolle (Rechnungslegung, Rechnungsprüfung und Entlastung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Rechts- und Verwaltungsvorschriften**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Aufstellung des Haushaltsplans mit Strukturdaten und Gliederung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**11**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Allgemeine Deckungsmittel

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1.1

</td><td class="confluenceTd">Steuern, Gebühren, Beiträge

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1.2

</td><td class="confluenceTd">Finanzausgleich

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1.3

</td><td class="confluenceTd">Darlehensaufnahmen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1.4

</td><td class="confluenceTd">Finanzzuweisungen der EU bzw. des Bundes

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1.5

</td><td class="confluenceTd">Sonstige Einnahmen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Besonderheiten bei der Bildung von Ansätzen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2.1

</td><td class="confluenceTd">Ausgaben mit Abgrenzung, insbesondere

\- Personalausgaben mit Stellenplan

\- Konsumtive Sachausgaben

\- Investitionen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2.2

</td><td class="confluenceTd">Verpflichtungsermächtigungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2.3

</td><td class="confluenceTd">Zuwendungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">3.3

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Bestandteile und Gliederung des Haushaltsplans

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3.1

</td><td class="confluenceTd">Gesamtplan

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3.2

</td><td class="confluenceTd">Einzelplan, Kapitel (Grobgliederung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3.3

</td><td class="confluenceTd">Gruppen, Titel (Feingliederung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3.4

</td><td class="confluenceTd">Anlagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.4

</td><td class="confluenceTd">Inhalt und Bedeutung der Haushaltsgrundsätze sowie deren Ausnahmen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.5

</td><td class="confluenceTd">Inhalt und Bedeutung der Haushaltsvermerke

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.6

</td><td class="confluenceTd">Verfahren der Aufstellung des Haushaltsplanes

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.6.1

</td><td class="confluenceTd">Hauptverwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.6.2

</td><td class="confluenceTd">Bezirke einschließlich Globalsummen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.7

</td><td class="confluenceTd">Neue Steuerungsmodelle einschließlich Budgetierung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**4**

</td><td class="confluenceTd">**Zuständigkeiten im Haushaltsrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Dezentrale Fach- und Ressourcenverantwortung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Leiterin/Leiter der Verwaltungszweige

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Beauftragte/Beauftragter für den Haushalt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Titelverwalterin/Titelverwalter

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.5

</td><td class="confluenceTd">Bestellbefugnis (rechtsgeschäftliche Vertretung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.6

</td><td class="confluenceTd">Anordnungsbefugnis

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.7

</td><td class="confluenceTd">Feststellungsbefugnisse

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Ausführung des Haushaltsplans**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**12**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Bewirtschaftung der Einnahmen und Ausgaben

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1.1

</td><td class="confluenceTd">Erhebung von Einnahmen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1.2

</td><td class="confluenceTd">Forderungsmanagement mit Veränderung von Ansprüchen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1.3

</td><td class="confluenceTd">Bewirtschaftung der Ausgaben mit Grundsätzen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1.4

</td><td class="confluenceTd">Haushaltsüberwachung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Auftragsvergabe und Bestellwesen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.1.

</td><td class="confluenceTd">Vergaberecht im Unterschwellenbereich (national)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.2

</td><td class="confluenceTd">Vergaberecht im Oberschwellenbereich (EU-weit)

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.3

</td><td class="confluenceTd">Prüfung und Wertung von Angeboten

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.4

</td><td class="confluenceTd">Auswahl des wirtschaftlichsten Angebots

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Anordnungswesen mit Buchungsverfahren Profiskal

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4

</td><td class="confluenceTd">Steuerungsmaßnahmen im Rahmen des Haushaltsvollzugs

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4.1

</td><td class="confluenceTd">Verfügungsbeschränkungen

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4.2

</td><td class="confluenceTd">Nachtragshaushaltsplan / Ergänzungsplan

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4.3

</td><td class="confluenceTd">Rücklagen

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">5.5

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Abweichungen vom Haushaltsplan

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.5.1

</td><td class="confluenceTd">Mehrausgaben, insbesondere Deckungsfähigkeit

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.5.2

</td><td class="confluenceTd">Über- und außerplanmäßige Verpflichtungsermächtigungen

</td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">  
</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">  
</td></tr></tbody></table>

---

#### Öffentliche Finanzwirtschaft / Haushaltsrecht - 16 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.41503%;"></col><col style="width: 79.0792%;"></col><col style="width: 8.4724%;"></col><col style="width: 6.03338%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd">**14**

</td><td class="confluenceTd"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Die Anwärterinnen und Anwärter sind in der Lage, konkrete, fundierte Qualifizierungen in haushaltswirtschaftlichen Problemstellungen mit selbstständiger und eigenverantwortlicher Lösungskompetenz abzuleiten.

</td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Erwerb und Vertiefung von Kenntnissen und Fertigkeiten im Zusammenhang mit aktuellen Entwicklungen des klassischen Haushaltsrechts sowie neuen Konzepten und Methoden zur Steuerung einer modernen Haushaltswirtschaft (Ausführung des Haushaltsplans)

</td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">1.3</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Praktische Fallstudien zu den Themen

- Gliederung des Haushaltsplans
- Haushaltsgrundsätze
- Handlungsvollmachten mit Verantwortlichkeiten und Zuständigkeiten
- Bewirtschaftung der Einnahmen, einschließlich Veränderung von Ansprüchen
- Bewirtschaftung der Ausgaben, einschließlich Haushaltsüberwachung
- Nationales und europaweites Vergaberecht
- Gewährung von Zuwendungen
- Steuerungsmaßnahmen bei der Ausführung des Haushaltsplans, insbesondere 
    - Ausnutzung der Deckungsfähigkeit
    - Inanspruchnahme von Bewilligungsmitteln
    - Zulassung von Haushaltsüberschreitungen 
        - Über- und außerplanmäßige Verpflichtungsermächtigungen

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1"></td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**2**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.14-verwaltungs-be"><summary>10.14 Verwaltungs-Betriebswirtschaft (VBW) - 10 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- kennen die Grundlagen der Betriebswirtschaftslehre,
- können das System der öffentlichen Wirtschaft beschreiben,
- können rechtliche Rahmenbedingungen des Wirtschaftens aufzeigen,
- kennen betriebswirtschaftliche Methoden in der öffentlichen Verwaltung und können deren Anwendung beschreiben.

---

#### Verwaltungs-Betriebswirtschaft (VBW) - 10 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 99.359%;"><colgroup><col style="width: 6.97374%;"></col><col style="width: 62.0185%;"></col><col style="width: 18.9922%;"></col><col style="width: 12.0155%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Die Grundlagen der Betriebswirtschaftslehre**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Betriebswirtschaftslehre – eine Begriffserklärung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Die Bedürfnisse und der Bedarf

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Güter-Rechte, Sach- und Dienstleistungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Betrieb und Unternehmen als Wirtschaftseinheiten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.5

</td><td class="confluenceTd">Der Betriebsprozess

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.6

</td><td class="confluenceTd">Produktionsfaktoren und Faktorkombination

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.7

</td><td class="confluenceTd">Ausgewählte Erfolgsgrößen im betriebswirtschaftlichen Prozess

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.8

</td><td class="confluenceTd">Das betriebliche Risiko vor dem Hintergrund des KonTraG

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Grundsätzliche Entscheidungen in der öffentlichen Verwaltungswirtschaft**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Einführung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Das System der öffentlichen Verwaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Handlungssystem und Zielsystem

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Die Organisation

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Wirtschaftlichkeitsberechnungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.6

</td><td class="confluenceTd">Beschaffung und Lagerhaltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.7

</td><td class="confluenceTd">Buchführung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Rechtliche Rahmenbedingungen des Wirtschaftens**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Das BGB als Grundlage für Privatverhältnisse

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Schuldverhältnisse

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Wesen des Vertrages

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Einzug betriebswirtschaftlicher Methoden in die öffentliche Verwaltung**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Einführung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Aufgaben und Grundlagen der Kosten- und Leistungsrechnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Praktische Beispielfälle für den Einsatz der Kosten- und Leistungsrechnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.15-beamtenrecht-%28"><summary>10.15 Beamtenrecht (BR) - 28 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- kennen die verfassungsrechtlichen Grundlagen des Beamtenrechts,
- können das Beamtenverhältnis als Rechtsverhältnis darstellen,
- können verschieden Arten von Beamtenverhältnissen aufzeigen und voneinander unterscheiden,
- kennen Ernennungsfälle und deren Voraussetzungen,
- kennen Ernennungsfehler und können deren Rechtsfolgen darstellen,
- können Grundzüge des Laufbahnrechts beschreiben,
- kennen die Pflichten und Rechte der Beamtinnen und Beamten,
- können die Folgen der Nichterfüllung von Pflichten benennen,
- kennen Beendigungsgründe und deren Rechtsfolgen.

---

#### Beamtenrecht (BR) - 16 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.93196%;"></col><col style="width: 64.3132%;"></col><col style="width: 16.6892%;"></col><col style="width: 12.0656%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Grundlagen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Einführung in das Stoffgebiet

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Wichtige Rechtsvorschriften

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Hergebrachte Grundsätze des Berufsbeamtentums

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Einteilung der Beamtinnen und Beamten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.5

</td><td class="confluenceTd">Übergeordnete Stellen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">*<u> </u>*

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Ernennung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Stellenausschreibung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Auswahlverfahren, Landespersonalausschuss

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Ernennung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Ernennungsfälle

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Ernennungsurkunden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.6

</td><td class="confluenceTd">Fehlerhafte Ernennungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.7

</td><td class="confluenceTd">Grundzüge des Laufbahnrechts

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Pflichten der Beamtinnen und Beamten**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Pflichten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Folgen von Pflichtverletzungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Rechte der Beamtinnen und Beamten**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Rechte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Alimentation (Grundlagen der Besoldung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Funktionelle Änderungen im Beamtenverhältnis**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Umsetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Abordnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Versetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4

</td><td class="confluenceTd">Allgemeingültiges (Anhörung, Personalrat, dienstliche oder betriebliche Gründe, Ermessen)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**6**

</td><td class="confluenceTd">**Beendigung des Beamtenverhältnisses**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Entlassung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Verlust der Beamtenrechte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Entfernung aus dem Beamtenverhältnis

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.4

</td><td class="confluenceTd">Ruhestand

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)  
Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

---

#### Beamtenrecht (BR) - 12 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100.256%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 5.90551%;"></col><col style="width: 62.5984%;"></col><col style="width: 19.2913%;"></col><col style="width: 12.2047%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung unter Einbeziehung der GGO I**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**10**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Übungen in der Anwendung von Rechtsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Fallbearbeitung (Vermerk, Verfügung/Bescheid) insbesondere zu den Themen

\- Einstellungsverfahren

\- Fehlerhafte Ernennungen

\- Nebentätigkeit

\- Pflichtverletzungen (Dienstvergehen) und Folgen

\- Bezügebestandteile

\- Beendigung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)  
Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.16-%28%C3%B6ffentliches%29"><summary>10.16 (öffentliches) Arbeitsrecht (ArbR) - 28 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

<div class="confluence-information-macro has-no-icon confluence-information-macro-information conf-macro output-block" data-hasbody="true" data-macro-name="info"><div class="confluence-information-macro-body">- können Ausbildungs-, Arbeits- und Dienstverhältnisse hinsichtlich der Rechtsgrundlagen, Art, Begründung und Beendigung unterscheiden,
- kennen die Pflichten und Rechte aus dem Arbeitsverhältnis,
- können die Arbeitsgerichtsbarkeit aufzeigen,
- können Beteiligungsrechte darstellen.

---

</div></div>#### (öffentliches) Arbeitsrecht (ArbR) - 16 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.80277%;"></col><col style="width: 68.4219%;"></col><col style="width: 15.0193%;"></col><col style="width: 9.7561%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Begriff und Aufgaben des Arbeitsrechts**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Begriff

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Privatrecht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Individual-, Kollektivarbeitsrecht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Vertrags-, Abschluss-, Inhaltsfreiheit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.5

</td><td class="confluenceTd">Arbeitnehmendenschutz

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.6

</td><td class="confluenceTd">Rechtsquellen des Arbeitsrechts

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.7

</td><td class="confluenceTd">Auflösung von Normenkonkurrenzen und Normenkollisionen (Rang-, Günstigkeits-, Ablösungs-, Spezialitätsprinzip)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Tarifvertragsrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Koalitionsfreiheit und Merkmale einer Koalition

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Gewerkschaften und Arbeitgebendenverbände

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Tarifvertrag

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Tariffähigkeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Inhalt des Tarifvertrages

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Die Begründung des Arbeitsverhältnisses**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Stellenausschreibung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Auswahlverfahren

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Form und wesentlicher Inhalt des Arbeitsvertrages

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.4

</td><td class="confluenceTd">Einwendungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Befristete Arbeitsverhältnisse**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Zeitbefristung (Befristung ohne Sachgrund)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Zweckbefristung (Befristung mit Sachgrund)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Beendigung des befristeten Arbeitsverhältnisses

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Weiterbeschäftigung nach Fristablauf

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.5

</td><td class="confluenceTd">Anrufung des Arbeitsgerichtes

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.6

</td><td class="confluenceTd">Tarifliche Regelung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Rechte und Pflichten aus dem Arbeitsverhältnis**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Haupt- und Nebenpflichten der Arbeitgebenden und Arbeitnehmenden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Arbeit gegen Entgelt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Fürsorgepflicht der Arbeitgebenden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.4

</td><td class="confluenceTd">Treuepflicht der Arbeitnehmenden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**6**

</td><td class="confluenceTd">**Nebentätigkeiten**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Berufsfreiheit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Anzeige

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Untersagung, Auflagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.4

</td><td class="confluenceTd">Beteiligungsrechte

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**7**

</td><td class="confluenceTd">**Personelle Einzelmaßnahmen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Umsetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2.

</td><td class="confluenceTd">Abordnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Versetzung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.4

</td><td class="confluenceTd">Allgemeingültiges (Anhörung, Personalrat, dienstliche oder betriebliche Gründe, Ermessen)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**8**

</td><td class="confluenceTd">**Entgeltfortzahlung im Krankheitsfall**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.1.

</td><td class="confluenceTd">Voraussetzungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.2

</td><td class="confluenceTd">Verletzung der Anzeige- und Nachweispflicht

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.3

</td><td class="confluenceTd">Ein Dritter hat die Arbeitsunfähigkeit verschuldet

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.4

</td><td class="confluenceTd">Vorübergehende Verhinderung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.5

</td><td class="confluenceTd">Erkrankung im Ausland

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**9**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Erholungsurlaub**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.1

</td><td class="confluenceTd">Dauer

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.2

</td><td class="confluenceTd">Voraussetzungen des Urlaubsanspruchs

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.3

</td><td class="confluenceTd">Urlaubszeitpunkt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.4

</td><td class="confluenceTd">Übertragbarkeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">9.5

</td><td class="confluenceTd">Urlaubsabgeltung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**10**

</td><td class="confluenceTd">**Beendigung von Arbeitsverhältnissen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.1

</td><td class="confluenceTd">Zeitablauf oder Zweckerreichung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.2

</td><td class="confluenceTd">Erreichen der Altersgrenze

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.3

</td><td class="confluenceTd">Auflösungsvertrag

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.4

</td><td class="confluenceTd">Abmahnung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.5

</td><td class="confluenceTd">Fristgemäße oder fristlose Kündigung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.6

</td><td class="confluenceTd">Anfechtung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">10.7

</td><td class="confluenceTd">Arbeitsgerichtsbarkeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)  
Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

---

#### (öffentliches) Arbeitsrecht (ArbR) - 12 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100.128%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 6.69306%;"></col><col style="width: 61.8124%;"></col><col style="width: 19.2918%;"></col><col style="width: 12.205%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung unter Einbeziehung der GGO I**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**10**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Übungen in der Anwendung von Rechtsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Fallbearbeitung (Vermerk, Verfügung/Bescheid) insbesondere zu den Themen

\- Personelle Einzelmaßnahmen

\- Urlaub

\- Krankheitsbedingte Fehlzeiten

\- Nebentätigkeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)  
Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.17-sozialhilferec"><summary>10.17 Sozialhilferecht (Soz) - 40 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- können das Sozialstaatsprinzip und das System der sozialen Sicherung darstellen,
- kennen die Grundsätze, Träger und Zuständigkeiten der Sozialhilfe,
- können die Anspruchsvoraussetzungen für Hilfe zum Lebensunterhalt und Grundsicherung definieren, das Spektrum der Selbsthilfemöglichkeiten erkennen und die Bewilligung von laufenden und einmaligen Leistungen darlegen,
- können die Begrifflichkeiten Einkommen und Vermögen erläutern, verstehen den Einsatz von Einkommen und können den Einsatz von Vermögen richtig verlangen.

---

#### Sozialhilferecht (Soz) - 18 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 8.21566%;"></col><col style="width: 66.6239%;"></col><col style="width: 12.9662%;"></col><col style="width: 12.1943%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Der Sozialstaat**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Historische Entwicklung des sozialen Systems

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Das Sozialstaatsprinzip

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Bestandsgarantie

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.4

</td><td class="confluenceTd">Rechtsweg und Sozialgerichtsbarkeit (SGB X)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Das System der sozialen Sicherung in der Bundesrepublik Deutschland**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Das soziale Netz der Bundesrepublik Deutschland

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Drei-Säulen-Theorie

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Aufgaben, Struktur und Ziele des Sozialgesetzbuches (SGB) – Überblick über die unterschiedlichen Leistungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Die Ausgabe der sozialen Sicherung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Finanzierung der Sozialleistungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**SGB XII - Grundsätze der Sozialhilfe**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Aufgabe der Sozialhilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Nachrang der Sozialhilfe (Subsidiaritätsprinzip)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Besonderheit des Einzelfalls (Individualprinzip)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.4

</td><td class="confluenceTd">Rechtsanspruch auf Sozialhilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.5

</td><td class="confluenceTd">Einsetzen der Hilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">3.6

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Vorbeugende, nachgehende Hilfe

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">3.7

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Formen der Sozialhilfe

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.8

</td><td class="confluenceTd">Mitwirkungspflichten der Leistungsbezieher

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.9

</td><td class="confluenceTd">Träger der Sozialhilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.10

</td><td class="confluenceTd">Örtliche und sachliche Zuständigkeit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.11

</td><td class="confluenceTd">Verhältnis zu freien Wohlfahrtsverbänden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.12

</td><td class="confluenceTd">Hilfe in besonderen Lebenslagen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.12.1

</td><td class="confluenceTd">Persönliche und sachliche Voraussetzungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.12.2

</td><td class="confluenceTd">Wirtschaftliche Voraussetzungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.12.3

</td><td class="confluenceTd">Die Einkommensgrenzen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**4**

</td><td class="confluenceTd">**Hilfe zum Lebensunterhalt und Grundsicherung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Allgemeine Anspruchsvoraussetzungen, Zielgruppen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Überprüfung der Selbsthilfemöglichkeiten der Hilfesuchenden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.3

</td><td class="confluenceTd">Ermittlung des sozialhilferechtlichen Bedarfs (incl. praktischer Rechtsanwendung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.4

</td><td class="confluenceTd">Laufende und einmalige Hilfen für den Lebensunterhalt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.5

</td><td class="confluenceTd">Sozialhilfe an Ausländerinnen und Ausländer

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.6

</td><td class="confluenceTd">Besonderheiten der Grundsicherung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Bedarfsdeckungsmöglichkeiten**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Einsatz der Arbeitskraft

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Einkommen und Vermögen (incl. praktischer Rechtsanwendung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.1

</td><td class="confluenceTd">Begriff des Einkommens

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.2

</td><td class="confluenceTd">Einkommensarten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.3

</td><td class="confluenceTd">Nicht anzurechnende Einkommen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.4

</td><td class="confluenceTd">Bereinigung von Einkommen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2.5

</td><td class="confluenceTd">Abgrenzung zwischen Einkommen und Vermögen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3

</td><td class="confluenceTd">Begriff des Vermögens

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3.1

</td><td class="confluenceTd">Verwertung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3.2

</td><td class="confluenceTd">Geschütztes Vermögen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.3.3

</td><td class="confluenceTd">Darlehensweise Gewährung der Hilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**6**

</td><td class="confluenceTd">**Hilfe in besonderen Lebenslagen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">6.1

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">Persönliche und sachliche Voraussetzungen

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Wirtschaftliche Voraussetzungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.3

</td><td class="confluenceTd">Die Einkommensgrenzen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**7**

</td><td class="confluenceTd">**Ansprüche der Sozialhilfeempfängerinnen und Sozialhilfeempfänger, Rückzahlbarkeit von Leistungen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Kostenersatz (schuldhaftes Verhalten, Erben, Doppelleistung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2

</td><td class="confluenceTd">Rückforderung zu Unrecht bezogener Sozialhilfe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Überleitung von Ansprüchen bzw. Übergang von bürgerlich-rechtlichen Unterhaltsansprüchen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.4

</td><td class="confluenceTd">Erstattungen zwischen Sozialleistungsträgern

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.5

</td><td class="confluenceTd">Kostenerstattungsansprüche zwischen Sozialhilfeträgern

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

---

#### Sozialhilferecht (Soz) - 12 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="wrapped confluenceTable" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 100%;"><colgroup><col style="width: 6.16175%;"></col><col style="width: 66.2388%;"></col><col style="width: 15.278%;"></col><col style="width: 12.3215%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Aktualisierung, Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**12**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Vertiefende Fallbearbeitung (Vermerk, Bescheid); Übungen in der Anwendung von Rechtsnormen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Vertiefungen zu einzelnen Themen aus dem Hauptlehrgang, insbesondere:

\- Nachrang und Rückzahlbarkeit von Sozialhilfen

\- Einkommen und Vermögen

\- Soziales System und Verfassung

\- Personenkreise und Zuständigkeiten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details><details id="bkmrk-10.18-zivilrecht---3"><summary>10.18 Zivilrecht - 30 DStd.</summary>

**Lernziel:**

Die Anwärterinnen und Anwärter

- kennen die Systematik des Bürgerlichen Rechts,
- können die Akteure des bürgerlichen Rechts beschreiben,
- können allgemeines Schulrecht abgrenzen,
- setzen sich mit einzelnen Schuldverhältnissen auseinander,
- können Sachenrecht darlegen,
- können die Grundzüge des Familien- und Erbrechts darlegen,
- können das Gerichtsverfahren in Zivilsachen erläutern.

---

#### Zivilrecht - 22 DStd. (Hauptlehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="width: 100%; border-collapse: collapse; border-style: solid;"><colgroup><col style="width: 5.77664%;"></col><col style="width: 74.3275%;"></col><col style="width: 11.5518%;"></col><col style="width: 8.34403%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Einführung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">1

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Grundbegriffe (Ordnungsfunktionen; Recht für das bürgerliche Leben; bürgerliches Recht im Privatrecht; Abgrenzung zum öffentlichen Recht)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Entstehung und Grundlagen des BGB

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Einteilung des BGB (die einzelnen Bücher; das bürgerliche Recht ergänzende Gesetze)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">*<u> </u>*

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**2**

</td><td class="confluenceTd">**Allgemeiner Teil des BGB**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.1

</td><td class="confluenceTd">Natürliche Personen (Rechts-, Partei-, Handlungs-, Geschäfts-, Delikts- und Prozessfähigkeit; Verbraucher, Wohnsitz, gerichtliche Zuständigkeit)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.2

</td><td class="confluenceTd">Juristische Personen privaten und öffentlichen Rechts (Arten; Entstehung; Mitgliedschaft; Organisation; Haftung; Abwicklung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.3

</td><td class="confluenceTd">Sachen (bewegliche und unbewegliche Sachen; wesentliche Bestandteile; Scheinbestandteile)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.4

</td><td class="confluenceTd">Willenserklärung (Form; Auslegung; Wirksamwerden; Vertretung; Vollmacht; Einwilligung und Genehmigung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.5

</td><td class="confluenceTd">Verträge (Abschluss; Arten; Formvorschriften; Nichtigkeitsgründe; Beendigung von Schuldverhältnissen)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.6

</td><td class="confluenceTd">Fristen und Termine

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">2.7

</td><td class="confluenceTd">Verjährung von Ansprüchen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**3**

</td><td class="confluenceTd">**Allgemeines Schuldrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.1

</td><td class="confluenceTd">Grundsatz der Vertragsfreiheit

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.2

</td><td class="confluenceTd">Leistungspflicht, Leistungsstörungen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">3.3

</td><td class="confluenceTd">Schadensersatz, Haftung für eigenes und fremdes Verschulden

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">  
</td></tr><tr><td class="confluenceTd" colspan="1">**4**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1">**Einzelne Schuldverhältnisse**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" colspan="1" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.1

</td><td class="confluenceTd">Vertragliche Schuldverhältnisse (Kauf; Schenkung; Miete; Leihe; Darlehen; Dienst- und Werkvertrag; Auftrag; Bürgschaft), Gewährleistungsansprüche

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">4.2

</td><td class="confluenceTd">Gesetzliche Schuldverhältnisse (Grundzüge der ungerechtfertigten Bereicherung; Geschäftsführung ohne Auftrag; Deliktrecht; Verschuldenshaftung; Gefährdungshaftung; Rechtsfolgen; Verrichtungsgehilfe)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**5**

</td><td class="confluenceTd">**Sachenrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.1

</td><td class="confluenceTd">Besitz (Erwerb; Arten; Verlust; Vorgehen gegen Entzieher/Störer)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">5.2

</td><td class="confluenceTd">Eigentum (Inhalt; Grenzen; Verfassungsschranken; Eigentumsschutz; Erwerb und Übertragung bei beweglichen und unbeweglichen Sachen; Überblick über das Grundbuch; Erwerb vom Nichtberechtigten; Kreditsicherung)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**6**

</td><td class="confluenceTd">**Familienrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.1

</td><td class="confluenceTd">Verlöbnis, Ehe

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">6.2

</td><td class="confluenceTd">Verwandtschaft, Unterhalt

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**7**

</td><td class="confluenceTd">**Erbrecht**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**1**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.1

</td><td class="confluenceTd">Gesetzliche und testamentarische Erbfolge

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.2

</td><td class="confluenceTd">Pflichtteil, Ehegatten

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">7.3

</td><td class="confluenceTd">Erbschein

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">**8**

</td><td class="confluenceTd">**Gerichtsverfassung, Verfahren in Zivilsachen**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**4**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.1

</td><td class="confluenceTd">Der Begriff des Zivilprozessrechts (die ordentlichen Gerichte; die am Zivilprozess Beteiligten; Zivil- und Verwaltungsgerichtsweg; Instanzenzüge; örtliche und sachliche Zuständigkeit)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.2

</td><td class="confluenceTd">Das Verfahren in erster Instanz (Klagearten; Klageschrift; Verhandlung; schriftliches Verfahren; Beweisverfahren; Urteile und andere Arten der Beendigung des Rechtsstreits; Kosten des Rechtsstreits; Prozesskostenhilfe)

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.3

</td><td class="confluenceTd">Das Mahnverfahren

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">8.4

</td><td class="confluenceTd">Grundzüge der Zwangsvollstreckung

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Leistungsnachweis schriftlich (Klausur)**

**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

---

#### Zivilrecht - 8 DStd. (Abschlusslehrgang)

<table border="1" class="confluenceTable wrapped" style="border-collapse: collapse; border-style: solid; width: 98.8462%;"><colgroup><col style="width: 6.62338%;"></col><col style="width: 72.4689%;"></col><col style="width: 12.0766%;"></col><col style="width: 8.83117%;"></col></colgroup><tbody><tr><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">  
</th><th class="confluenceTh">Zuordnung der DStd.</th><th class="confluenceTh">Lernzielstufe</th></tr><tr><td class="confluenceTd">**1**

</td><td class="confluenceTd">**Wiederholung und Vertiefung**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.1

</td><td class="confluenceTd">Allgemeiner Teil des BGB

\- Willenserklärung

\- Wirksamwerden

\- Verträge

\- Abschluss

\- Formvorschriften

\- Beendigung von Schuldverhältnissen

\- Verjährung von Ansprüchen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.2

</td><td class="confluenceTd">Allgemeines Schuldrecht

\- Leistungsstörungen

\- Kauf

\- Gewährleistungsansprüche

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**3**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">2

</td></tr><tr><td class="confluenceTd">1.3

</td><td class="confluenceTd">Sachenrecht

\- Besitz

\- Eigentum

\- Übertragung beweglicher Sachen

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">**2**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;">3

</td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr><tr><td class="confluenceTd"></td><td class="confluenceTd">**Bewertung mündliche Mitarbeit**

</td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td><td class="confluenceTd" style="text-align: center;"></td></tr></tbody></table>

</details>